तन्त्रसार
Tantrasāra
- 1 yad idaṃ vibhavātmakaṃ bhuvanajātam uktaṃ garbhīkṛtānantavicitrabhoktṛbhogyaṃ tatra yad … विभव (वैश्विक विस्तार) ज्याचे स्वरूप आहे आणि ज्याने अनंत व विचित्र भोक्ते आणि भोग्य वस्तू…
- 2 yat tu katipayakatipayabhedānugataṃ rūpaṃ tat tattvaṃ yathā pṛthivī … परंतु जे रूप काही ठरावीक भेदांमध्येच अनुगत असते, ते तत्त्व होय;
- 3 tatra eṣāṃ tattvānāṃ kāryakāraṇabhāvo darśyate sa ca dvividhaḥ आता या तत्त्वांमधील कार्यकारणभाव दाखवला जातो, आणि तो दोन प्रकारचा आहे.
- 4 pāramārthikaḥ sṛṣṭeś ca पारमार्थिक आणि सृष्टीचा (व्यावहारिक निर्मितीचा).
- 5 tatra pāramārthika etāvān kāryakāraṇabhāvo yad uta kartṛsvabhāvasya svatantrasya … त्यांपैकी पारमार्थिक कार्यकारणभाव एवढाच आहे — की कर्तृस्वभाव असणाऱ्या, स्वतंत्र अशा…
- 6 kalpitas tu kāryakāraṇabhāvaḥ parameśecchayā niyatiprāṇayā nirmitaḥ sa ca … याउलट कल्पित कार्यकारणभाव परमेशाच्या इच्छेने निर्माण केलेला असून, नियती हाच त्याचा प्राण…
- 7 tatrāpi ca parameśvarasya kartṛtvānapāya iti akalpito 'pi asau … तेथेही परमेश्वराच्या कर्तृत्वाचा कधीही लोप होत नसल्यामुळे, हा पारमार्थिक भाव अकल्पित…
- 8 pāramārthike hi bhittisthānīye sthite rūpe sarvam idam ullikhyamānaṃ … कारण पारमार्थिक रूप, जे भिंतीसारखे (पटासारखे) आधारभूत आहे, ते स्थिर असेल तेव्हाच त्यावर…
- 9 sā hi samastabhāvasandarbhamayī svatantrasaṃvedanamahimnā tathā niyatanijanijadeśakālabhāvarāśisvabhāvā pratyekaṃ vastusvarūpaniṣpattisamaye … कारण ती सामग्री समस्त भावांच्या संदर्भाने युक्त असून, स्वतंत्र संवेदनाच्या महिम्याने…
- 10 ity evaṃ saṃvedanasvātantryasvabhāvaḥ parameśvara eva viśvabhāvaśarīro ghaṭāder nirmātā … अशा प्रकारे संवेदनाचे स्वातंत्र्य हाच ज्याचा स्वभाव आहे आणि विश्वभाव हेच ज्याचे शरीर आहे,…
- 11 tasmāt sāmagrīvādo 'pi viśvaśarīrasya saṃvedanasyaiva kartṛtāyām upodbalakaḥ म्हणून सामग्रीवादसुद्धा, ज्याचे शरीर विश्व आहे अशा संवेदनाच्याच कर्तृत्वाला उपोद्बलक…
- 12 merau hi tatrasthe na bhavet tathāvidho ghaṭaḥ कारण कुंभार जर मेरूवर असेल, तर तेथे तसल्या प्रकारचा घट होणार नाही.
- 13 evaṃ kalpite 'smin kāryatve śāstreṣu tattvānāṃ kāryakāraṇabhāvaṃ prati … अशा प्रकारे या कार्यत्वाला कल्पित मानल्यावर, शास्त्रांमध्ये तत्त्वांच्या…
- 14 tatra nijatantradṛśā taṃ kalpitaṃ darśayāmaḥ आता आपल्या स्वतःच्या तंत्राच्या दृष्टीने तो कल्पित (कार्यकारणभाव) दाखवतो.
- 15 tatra parameśvaraḥ pañcabhiḥ śaktibhiḥ nirbhara ity uktam sa … तेथे परमेश्वर पाच शक्तींनी निर्भर (परिपूर्ण) आहे असे सांगितले आहे.
- 16 citprādhānye śivatattvam ānandaprādhānye śaktitattvam icchāprādhānye sadāśivatattvam icchāyā hi … चित् प्रधान असता शिवतत्त्व, आनंद प्रधान असता शक्तितत्त्व, इच्छा प्रधान असता सदाशिवतत्त्व…
- 17 atra ca tattveśvarāḥ śivaśaktisadāśiveśvarānantāḥ brahmeva nivṛttau eṣāṃ sāmānyarūpāṇāṃ … आणि येथे या तत्त्वांचे ईश्वर शिव, शक्ती, सदाशिव, ईश्वर व अनंत हे आहेत — जसे निवृत्तीत…
- 18 iyati sākṣāt śivaḥ kartā aśuddhaṃ punar adhvānam anantāparanāmāghoreśaḥ … इतक्या (शुद्ध अध्व्यापुरता) साक्षात शिव कर्ता आहे.
- 19 tatra loliko 'pūrṇam anyatārūpaḥ parispandaḥ akarmakam abhilāṣamātram eva … तेथे लोलिक (लालसा) म्हणजे अपूर्ण, अन्यतारूप (भिन्नतेच्या स्वरूपाचा) असा परिस्पंद (स्पंदन)…
- 20 rāgatattvaṃ tu karmāvacchinno 'bhilāṣaḥ याउलट रागतत्त्व म्हणजे कर्माने (विशिष्ट विषयाने) अवच्छिन्न झालेला अभिलाष होय.
- 21 karma tu tatra karmamātraṃ buddhidharmas tu rāgaḥ karmabhedacitra … तेथे कर्म म्हणजे केवळ कर्ममात्र (विषयमात्र), तर राग हा बुद्धीचा धर्म असून कर्मभेदांनी…
- 22 so 'yaṃ malaḥ parameśvarasya svātmapracchādanecchātaḥ nānyat kiñcit vastv … हे मल परमेश्वराच्या स्वतःच्या आत्म्याला प्रच्छादित करण्याच्या इच्छेमुळेच होते, दुसरे…
- 23 sa ca malo vijñānakevale vidyamāno dhvaṃsonmukha iti na … आणि ते मल विज्ञानकेवलामध्ये (विज्ञानाकलामध्ये) विद्यमान असले तरी ध्वंसोन्मुख (नाश…
- 24 pralayakevalasya tu jṛmbhamāṇa eva āsta iti malopodbalitaṃ karma … परंतु प्रलयकेवलाच्या (प्रलयाकलाच्या) बाबतीत ते जृम्भमाण (विस्तारित, पूर्ण कार्यरत)…
- 25 aṇur nāma kila cidacidrūpāvabhāsa eva tasya cidrūpam aiśvaryam … अणू म्हणजे खरोखर चित् व अचित् या दोन्ही रूपांचा अवभासच होय;
- 26 evaṃ kalāditattvānāṃ dharāntānām api dvairūpyaṃ nirūpyam अशाच प्रकारे कलापासून पृथिवीपर्यंतच्या तत्त्वांचेही द्वैरूप्य (दोन रूपे) निरूपित करायचे.
- 27 atra ca dvairūpye pramāṇam api āhur abhinavaguptaguravaḥ आणि या द्वैरूप्याविषयी अभिनवगुप्ताचे गुरुसुद्धा प्रमाण सांगतात.
- 28 yat saṅkalpe bhāti tat pṛthagbhūtaṃ bahir api asti … जे संकल्पात भासते, ते पृथक् होऊन बाहेरही स्फुट वपूने (स्पष्ट रूपाने) अस्तित्वात असते —…
- 29 tathā ca māyākalādikhapuṣpāder api eṣaiva vartanī iti kevalānvayī … आणि अशाच प्रकारे माया, कला इत्यादींचीसुद्धा, तसेच आकाशपुष्पादींचीसुद्धा हीच वर्तनी (रीत)…
- 30 anena ca māyākalāprakṛtibuddhyādiviṣayaṃ sākṣātkārarūpaṃ jñānaṃ ye bhajante te … आणि याद्वारे माया, कला, प्रकृती, बुद्धी इत्यादी विषय असणारे साक्षात्कारस्वरूप ज्ञान जे…
- 31 evaṃ sthite māyātattvāt viśvaprasavaḥ अशी स्थिती असता मायातत्त्वापासून विश्वाचा प्रसव (उत्पत्ती) होतो.
- 32 sa ca yady api akramam eva tathāpi uktadṛśā … आणि तो जरी खरोखर अक्रम (क्रमरहित) असला, तरीही पूर्वी सांगितलेल्या दृष्टीने त्यात क्रम…
- 33 so 'pi ucyate tatra pratyātma kalādivargo bhinnaḥ तोही आता सांगितला जातो.
- 34 tatkāryasya kartṛtvopodbalanādeḥ pratyātmabhedena upalambhāt sa tu vargaḥ kadācit … कारण त्याचे कार्य — कर्तृत्वाला पुष्ट करणे इत्यादी — प्रत्येक आत्म्याच्या भेदाने उपलब्ध…
- 35 sa ca parameśvaraśaktipātavaśāt tathā bhavati iti vakṣyāmas tatprakāśane आणि तो परमेश्वराच्या शक्तिपाताच्या वशाने तसा होतो — हे त्या विषयाच्या प्रकाशनात…
- 36 aśuddhas tu tadviparītaḥ याउलट अशुद्ध वर्ग त्याच्या विपरीत असतो.
- 37 tatra māyātaḥ kalā jātā yā suptasthānīyam aṇuṃ kiñcitkartṛtvena … तेथे मायेपासून कला उत्पन्न होते, जी सुप्तासारख्या (निद्रिस्ततुल्य) अणूला किंचित्…
- 38 evam anyonyaśleṣāt alakṣaṇīyāntaratvaṃ puṃskalayoḥ अशा प्रकारे परस्पर श्लेषामुळे (एकत्र मिसळल्यामुळे) पुरुष व कला यांच्यातील अंतर अलक्षणीय…
- 39 māyāgarbhādhikāriṇas tu kasyacid īśvarasya prasādāt sarvakarmakṣaye māyāpuruṣaviveko bhavati … परंतु मायेच्या गर्भात अधिकार असणाऱ्या कोणत्यातरी ईश्वराच्या प्रसादाने, समस्त कर्माचा क्षय…
- 40 prakṛtipuruṣaviveko vā yena pradhānādho na saṃsaret किंवा प्रकृती-पुरुष-विवेक होतो, ज्यायोगे तो प्रधानाच्या (प्रकृतीच्या) खाली संसरण करत नाही.
- 41 malapuruṣaviveke tu śivasamānatvam परंतु मल-पुरुष-विवेक झाल्यावर शिवाशी समानत्व प्राप्त होते.
- 42 puruṣapūrṇatādṛṣṭau tu śivatvam eveti परंतु पुरुषाच्या पूर्णतेची दृष्टी झाल्यावर मात्र शिवत्वच प्राप्त होते.
- 43 evaṃ kalātattvam eva kiñcitkartṛtvadāyi na ca अशा प्रकारे किंचित् कर्तृत्व देणारे कलातत्त्वच आहे;
- 44 kartṛtvam ajñasya iti ...कर्तृत्व अज्ञ अशा पुरुषालाच असते.
- 45 kiñcijjñatvadāyiny aśuddhavidyā kalāto jātā sā ca vidyā buddhiṃ … किंचित् ज्ञातृत्व देणारी अशुद्धविद्या कलेपासून उत्पन्न होते.
- 46 buddher guṇasaṅkīrṇākārāyā vivekena grahītum asāmarthyāt कारण गुणांनी संकीर्ण (मिश्र) आकार असणारी बुद्धी स्वतः विवेकाने ग्रहण करण्यास असमर्थ असते.
- 47 tasmāt buddhipratibimbito bhāvo vidyayā vivicyate म्हणून बुद्धीत प्रतिबिंबित झालेला भाव (पदार्थ) विद्येद्वारे विविक्त (विवेचित) केला जातो.
- 48 kiñcitkartṛtvaṃ kiñcidbhāgasiddhaye kvacid eva kartṛtvam ity atra arthe … किंचित् कर्तृत्व म्हणजे किंचित् भागाच्या (मर्यादित अंशाच्या) सिद्धीसाठी, 'कुठेतरीच…
- 49 na ca avairāgyakṛtaṃ tat avairāgyasyāpi araktidarśanāt आणि तो (राग) अवैराग्याने (अनासक्तीच्या अभावाने) निर्माण होत नाही, कारण अवैराग्यामध्येही…
- 50 vairāgye dharmādāv api raktir dṛśyate वैराग्यामध्येही धर्म इत्यादींविषयी रक्ती (आसक्ती) दिसून येते.
- 51 tṛptasya ca annādau avairāgyābhāve 'pi antaḥstharāgānapāyāt आणि अन्न इत्यादींविषयी तृप्त झालेल्या माणसाच्या ठिकाणी अवैराग्य नसले तरीही, अंतर्यामी…
- 52 tena vinā punar avairāgyānutpattiprasaṅgāt कारण त्याच्या (त्या अंतःस्थ रागा)शिवाय पुन्हा अवैराग्याची उत्पत्तीच होणार नाही, असा…
- 53 kālaś ca kāryaṃ kalayaṃs tadavacchinnaṃ kartṛtvam api kalayati … आणि काल हा कार्याला कलित (मोजमाप) करत असता, त्या कार्याने अवच्छिन्न झालेल्या…
- 54 kāryakāraṇabhāve 'pi asyā eva vyāpāraḥ tena kalāta eva … कार्यकारणभावातही याच (नियती)चा व्यापार असतो.
- 55 tad idaṃ māyādiṣaṭkaṃ kañcukaṣaṭkam ucyate हे मायेपासून सुरू होणारे षट्क (सहाचा गट) कंचुकषट्क (सहा कंचुके) म्हणून ओळखले जाते.
- 56 saṃvido māyayā apahastitatvena kalādīnām uparipātināṃ kañcukavat avasthānāt (ती तशी म्हणतात) कारण संवित् मायेने अपहस्तित (बाजूला सारलेली) झाल्यामुळे, कलेपासून सुरू…
- 57 evaṃ kiñcitkartṛtvaṃ yat māyākāryaṃ tatra kiñcit tv aviśiṣṭaṃ … अशा प्रकारे जे किंचित् कर्तृत्व मायेचे कार्य आहे, तेथे 'किंचित्' हे अविशिष्ट (विशेषण)…
- 58 idānīṃ viśeṣaṇabhāgo yaḥ kiñcid ity ukto jñeyaḥ kāryaś … आता जो 'किंचित्' म्हणून सांगितला तो विशेषणभाग ज्ञेय आणि कार्य असा जाणावा.
- 59 atra caiṣāṃ vāstavena pathā kramavandhyaiva sṛṣṭir ity uktaṃ … आणि येथे वास्तव मार्गाने यांची सृष्टी क्रमवंध्या (क्रमरहित) आहे असे सांगितले;
- 60 kramaś ca vidyārāgādīnāṃ vicitro 'pi dṛṣṭaḥ kaścid rajyan … आणि विद्या, राग इत्यादींचा क्रम विचित्र (अनेकविध) असाही दिसतो — कोणी रंगून (आसक्त होऊन)…
- 61 tena bhinnakramanirūpaṇam api rauravādiṣu śāstreṣu aviruddhaṃ mantavyaṃ tad … म्हणून रौरव इत्यादी शास्त्रांमध्ये असणारे भिन्न क्रमाचे निरूपणसुद्धा अविरुद्ध मानावे.
- 62 yatra sukhaṃ bhogyarūpaprakāśaḥ sattvam duḥkhaṃ prakāśāprakāśāndolanātmakam ata eva … तेथे सुख म्हणजे भोग्यरूपाचा प्रकाश, हे सत्त्व होय;
- 63 tritayam api etat bhogyarūpam हे त्रितयसुद्धा भोग्यरूपच आहे.
- 64 evaṃ kṣubdhāt pradhānāt kartavyāntarodayaḥ na akṣubdhād iti अशा प्रकारे क्षुब्ध झालेल्या प्रधानापासून पुढच्या कर्तव्याचा (कार्याचा) उदय होतो,…
- 65 kṣobhaḥ avaśyam eva antarāle abhyupagantavya iti siddhaṃ sāṅkhyāparidṛṣṭaṃ … क्षोभ हा अंतराळात (प्रकृती व तिच्या कार्यांच्या दरम्यान) अवश्य मानावाच लागतो;
- 66 sa ca kṣobhaḥ prakṛtes tattveśādhiṣṭhānād eva anyathā niyataṃ … आणि तो प्रकृतीचा क्षोभ तत्त्वेशाच्या अधिष्ठानानेच होतो;
- 67 tato guṇatattvāt buddhitattvaṃ yatra pumprakāśo viṣayaś ca pratibimbam … नंतर त्या गुणतत्त्वापासून बुद्धितत्त्व उत्पन्न होते, ज्यावर पुरुषाचा प्रकाश आणि विषय हे…
- 68 buddhitattvāt ahaṅkāro yena buddhipratibimbite vedyasamparke kaluṣe pumprakāśe anātmani … बुद्धितत्त्वापासून अहंकार उत्पन्न होतो, ज्याद्वारे बुद्धीत प्रतिबिंबित झालेल्या आणि…
- 69 ata eva kāra ity anena kṛtakatvam asya uktaṃ … म्हणूनच 'कार' या (शब्दघटका)ने याचे कृतकत्व (बनवलेले असणे) सांगितले;
- 70 tac ca śuddhaṃ vimarśa eva apratiyogi svātmacamatkārarūpo 'ham … आणि ते शुद्ध (अहंता) म्हणजे अप्रतियोगी (प्रतिपक्षरहित), स्वतःच्या आत्म्याच्या चमत्काराचे…
- 71 eṣo 'sya ahaṅkārasya karaṇaskandhaḥ हा त्या अहंकाराचा करणस्कंध (इंद्रियांचा गट) आहे.
- 72 prakṛtiskandhas tu tasyaiva trividhaḥ sattvādibhedāt परंतु त्याच (अहंकारा)चा प्रकृतिस्कंध सत्त्व इत्यादींच्या भेदाने त्रिविध (तीन प्रकारचा)…
- 73 tatra sāttviko yasmāt manaś ca buddhīndriyapañcakaṃ ca tatra … त्यांपैकी सात्त्विक अहंकारापासून मन आणि बुद्धींद्रियपंचक (पाच ज्ञानेंद्रिये) उत्पन्न…
- 74 śrotre tu śabdajananasāmarthyaviśiṣṭa iti yāvat ghrāṇe gandhajananayogyatāyukta iti … श्रोत्र (उत्पन्न करताना) शब्द उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्याने विशिष्ट असतो, घ्राण (उत्पन्न…
- 75 kartraṃśaś ca ahaṅkāra eva tena mukhye karaṇe dve … आणि कर्त्रंश म्हणजे अहंकारच होय;
- 76 na ca kartavyasāṅkaryamuktād eva hetoḥ kriyā karaṇakāryā mukhyaṃ … आणि (हे आक्षेपार्ह नाही), कारण कर्तव्यांच्या साङ्कर्याच्या (मिसळण्याच्या) अभावाविषयी जो…
- 77 sa ca pañcakaḥ anusandhes tāvattvāt आणि तो पाचाचा (वर्ग) आहे, कारण अनुसंधीचे (हेतुपूर्ण उद्दिष्टांचे) प्रकारही तितकेच आहेत.
- 78 tathā hi bahis tāvat tyāgāya vā anusandhiḥ ādānāya … ते असे — बाहेर तर अनुसंधी एकतर त्यागासाठी, किंवा आदानासाठी (ग्रहणासाठी), किंवा…
- 79 antaḥ prāṇāśrayakarmānusandhes tu vāgindriyam tena indriyādhiṣṭhāne haste yat … परंतु आत प्राणाश्रित कर्माच्या अनुसंधीसाठी वागिंद्रिय (वाणी) असते.
- 80 anye tu rājasān mana ity āhuḥ परंतु इतर असे म्हणतात की राजसापासून मन (उत्पन्न होते).
- 81 anye tu sāttvikāt mano rājasāc ca indriyāṇi iti तर आणखी इतर असे म्हणतात की सात्त्विकापासून मन आणि राजसापासून इंद्रिये (उत्पन्न होतात).
- 82 bhoktraṃśāc chādakāt tu tamaḥpradhānāhaṅkārāt tanmātrāṇi vedyaikarūpāṇi pañca परंतु आच्छादक अशा भोक्त्रंशापासून — म्हणजे तमःप्रधान अहंकारापासून — केवळ वेद्यैकरूप (केवळ…
- 83 śabdaviśeṣāṇāṃ hi kṣobhātmanāṃ yad ekam akṣobhātmakaṃ prāgbhāvi sāmānyam … कारण क्षोभस्वरूप असणाऱ्या शब्दविशेषांचे जे एक अक्षोभस्वरूप, पूर्वी असणारे, अविशेषस्वरूप…
- 84 evaṃ gandhānte 'pi vācyam अशाच प्रकारे गंधापर्यंतच्या (इतर तन्मात्रांबाबत)ही सांगावे.
- 85 tatra śabdatanmātrāt kṣubhitāt avakāśadānavyāpāraṃ nabhaḥ śabdasya vācyādhyāsāvakāśasahatvāt तेथे क्षुब्ध झालेल्या शब्दतन्मात्रापासून अवकाशदानाचा व्यापार असणारे नभ (आकाश) उत्पन्न…
- 86 śabdatanmātraṃ kṣubhitaṃ vāyuḥ śabdas tu asya nabhasā virahābhāvāt क्षुब्ध झालेले शब्दतन्मात्र म्हणजे वायू;
- 87 rūpaṃ kṣubhitaṃ tejaḥ pūrvaguṇau tu pūrvavat क्षुब्ध झालेले रूप म्हणजे तेज (अग्नी);
- 88 rasaḥ kṣubhita āpaḥ pūrve trayaḥ pūrvavat क्षुब्ध झालेला रस म्हणजे आप (जल);
- 89 gandhaḥ kṣubhito dharā pūrve catvāraḥ pūrvavat क्षुब्ध झालेला गंध म्हणजे धरा (पृथिवी);
- 90 anye śabdasparśābhyāṃ vāyuḥ ityādikrameṇa pañcabhyo dharaṇī iti manyante इतर असे मानतात की 'शब्द व स्पर्श यांपासून वायू' इत्यादी क्रमाने, पाचही तन्मात्रांपासून…
- 91 guṇasamudāyamātraṃ ca pṛthivī nānyo guṇī kaścit आणि पृथिवी ही केवळ गुणसमुदायमात्र (गुणांचा समूहच) आहे;
- 92 asmiṃś ca tattvakalāpe ūrdhvordhvaguṇaṃ vyāpakaṃ nikṛṣṭaguṇaṃ tu vyāpyam आणि या तत्त्वकलापात (तत्त्वसमूहात) ज्याला उत्तरोत्तर अधिक गुण आहेत ते व्यापक, तर ज्याला…
- 93 sa eva guṇasya utkarṣo yat tena vinā guṇāntaraṃ … गुणाचा उत्कर्ष हाच की त्याच्याशिवाय दुसरा गुण संभवत नाही.