तन्त्रसार
Tantrasāra
- 1 sa eva sthānaprakalpanaśabdena uktaḥ tatra tridhā sthānaṃ prāṇavāyuḥ … ਉਹੀ (ਕਰਣ) 'ਸਥਾਨ-ਪ੍ਰਕਲਪਨ' (ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ) ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਥਾਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ…
- 2 saṃvid eva hi prameyebhyo vibhaktaṃ rūpaṃ gṛhṇāti ata … ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਵਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਮੇਯਾਂ (ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ) ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ,…
- 3 tatra kriyā śaktau kālādhvā prācyabhāge uttare tu mūrtivaicitryarūpo … ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਸ਼ਕਤੀ-ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਅਧ੍ਵਾ (ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਰਗ) ਹੈ;
- 4 deśādhvasthitis tu tattvapurakalātmanā iti bhaviṣyati svāvasare ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਅਧ੍ਵਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ — ਤੱਤ੍ਵ, ਪੁਰ (ਭੁਵਨ) ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ — ਆਪਣੇ ਅਵਸਰ ਉੱਤੇ…
- 5 tatra yady api dehe sabāhyābhyantaram otaprotarūpaḥ prāṇaḥ tathāpi … ਉੱਥੇ ਭਾਵੇਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਾਂਗ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ…
- 6 tatra prabhuśaktiḥ ātmaśaktiḥ yatna iti tritayaṃ prāṇeraṇe hetuḥ … ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਤਯ (ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ) — ਪ੍ਰਭੁ-ਸ਼ਕਤੀ, ਆਤਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਯਤਨ (ਯਤਨ) — ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ…
- 7 tatra hṛdayāt dvādaśāntāntaṃ svāṅgulaiḥ sarvasya ṣaṭtriṃśadaṅgulaḥ prāṇacāraḥ nirgame … ਉੱਥੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ, ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ (ਮਾਪਿਆ), ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਚਾਰ (ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਗਤੀ)…
- 8 tatra ghaṭikā tithiḥ māso varṣaṃ ca varṣasamūhātmā iti … ਉੱਥੇ ਘਟਿਕਾ, ਤਿਥੀ, ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਸਾਲ — ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਹੈ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਕਾਲ ਸਮਾਪਤ…
- 9 atha tithyudayaḥ ਹੁਣ ਤਿਥੀ ਦਾ ਉਦੈ।
- 10 sapādam aṅguladvayaṃ tuṭiḥ ucyate tāsu catasṛṣu praharaḥ tuṭyardhaṃ … ਸਵਾ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਤੁਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;
- 11 atha māsodayaḥ ਹੁਣ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਉਦੈ।
- 12 tatra dinaṃ kṛṣṇapakṣaḥ rātriḥ śuklaḥ tatra pūrvaṃ tuṭyardham … ਉੱਥੇ ਦਿਨ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ-ਪਕਸ਼ (ਹਨੇਰਾ ਪੱਖ) ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਸ਼ੁਕਲ (ਚਾਨਣਾ ਪੱਖ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅੱਧੀ…
- 13 tatra vedyamayatāprakāśo dinaṃ vedyasya vicārayitari layo rātriḥ te … ਉੱਥੇ ਵੇਦ੍ਯ-ਮਯ (ਗਿਆਤਵ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਨ ਹੈ;
- 14 tatra kṛṣṇapakṣe prāṇārke apānacandra āpyāyikām ekām ekāṃ kalām … ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ-ਪਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਅਪਾਨ-ਚੰਦ੍ਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਆਪ੍ਯਾਯਿਕਾ (ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ…
- 15 tadanantaraṃ yat tuṭyardhaṃ sa pakṣasandhiḥ ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜੋ ਅੱਧੀ ਤੁਟੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਕਸ਼-ਸੰਧੀ (ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਧੀ) ਹੈ।
- 16 tasya ca tuṭyardhasya prācyam ardham āmāvasyaṃ dvitīyaṃ prātipadam ਅਤੇ ਉਸ ਅੱਧੀ ਤੁਟੀ ਦਾ ਪੂਰਵਲਾ ਅੱਧ ਆਮਾਵਸ੍ਯ (ਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦ (ਏਕਮ ਨਾਲ…
- 17 tatra prātipade tasmin bhāge sa āmāvasyo bhāgo yadā … ਹੁਣ ਉਸ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਮਾਵਸ੍ਯ ਭਾਗ — ਖੰਘ, ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਚੂਕ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਹੋਏ…
- 18 pramātṛpramāṇaprameyatritayāvibhāgakāritvāt sa puṇyaḥ kālaḥ pāralaukikaphalapradaḥ ਪ੍ਰਮਾਤਾ-ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪ੍ਰਮੇਯ ਤ੍ਰਿਤਯ (ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ) ਦੀ ਅਵਿਭਾਗਤਾ (ਅਭੇਦ) ਕਰਨ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਪੁਣ੍ਯ (ਸ਼ੁਭ) ਕਾਲ…
- 19 tataḥ praviśati prāṇe cidarka ekaikayā kalayā apānacandram āpūrayati … ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਿਦ-ਅਰਕ (ਚੇਤਨਾ ਰੂਪੀ ਸੂਰਜ) ਅਪਾਨ-ਚੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਲਾ ਨਾਲ…
- 20 atha varṣodayaḥ ਹੁਣ ਸਾਲ ਦਾ ਉਦੈ।
- 21 tatra kṛṣṇapakṣa eva uttarāyaṇaṃ ṣaṭsu ṣaṭsu aṅguleṣu saṅkrāntiḥ … ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ-ਪਕਸ਼ ਹੀ ਉੱਤਰਾਯਣ (ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਚਾਲ) ਹੈ: ਹਰ ਛੇ-ਛੇ ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ…
- 22 tatra pratyaṅgulaṃ pañca tithayaḥ tatrāpi dinarātrivibhāgaḥ evaṃ praveśe … ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਂਗਲ ਪੰਜ ਤਿਥੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼…
- 23 tathaiva upāsā atra phalaṃ samucitaṃ karoti ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਉਪਾਸਨਾ ਆਪਣਾ ਉੱਚਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
- 24 atra ca dakṣādyāḥ pitāmahāntā rudrāḥ śaktayaś ca dvādaśādhipataya … ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦਕਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ) ਤੱਕ ਦੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਬਾਰਾਂ ਅਧਿਪਤੀ…
- 25 pratyaṅgulaṃ ṣaṣṭiḥ tithaya iti krameṇa saṅkrāntau varṣam ity … ਪ੍ਰਤੀ ਉਂਗਲ ਸੱਠ ਤਿਥੀਆਂ — ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ। ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੇ…
- 26 tāvatī eva ahorātre prāṇasaṅkhyā iti na ṣaṣṭyabdodayāt adhikaṃ … ਏਨੀ ਹੀ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੈ;
- 27 tatra mānuṣaṃ varṣaṃ devānāṃ tithiḥ anena krameṇa divyāni … ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਾਨੁਸ਼ (ਮਨੁੱਖੀ) ਸਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਹੈ। ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ (ਦੈਵੀ)…
- 28 catvāri trīṇi dve ekam iti kṛtāt prabhṛti tāvadbhiḥ … ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ, ਇੱਕ — ਇਹ (ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ), ਕ੍ਰਿਤ (ਯੁਗ) ਤੋਂ ਆਰੰਭ;
- 29 caturyugānām ekasaptatyā manvantaram manvantaraiḥ caturdaśabhiḥ brāhmaṃ dinaṃ brahmadinānte … ਇਕੱਤਰ (71) ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਨ੍ਵੰਤਰ;
- 30 prabuddhās tu kūṣmāṇḍahāṭakeśādyā maholoke krīḍanti ਪਰ ਜੋ ਪ੍ਰਬੁੱਧ (ਜਾਗ੍ਰਿਤ) ਹਨ — ਕੂਸ਼੍ਮਾਂਡ, ਹਾਟਕੇਸ਼ ਆਦਿ — ਉਹ ਮਹਰ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- 31 tato niśāsamāptau brāhmī sṛṣṭiḥ ਫਿਰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਦੀ ਰਚਨਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- 32 anena mānena varṣaśataṃ brahmāyuḥ ਇਸ ਮਾਪ ਨਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਦੀ ਆਯੁ (ਉਮਰ) ਹੈ।
- 33 tat viṣṇoḥ dinaṃ tāvatī ca rātriḥ tasyāpi śatam … ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਨੀ ਹੀ (ਲੰਮੀ) ਰਾਤ;
- 34 tat dinaṃ tadūrdhve rudralokaprabho rudrasya tāvatī rātriḥ prāgvat … ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਲੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ;
- 35 tatra rudrasya tadavasitau śivatvagatiḥ rudrasya uktādhikārāvadhiḥ brahmāṇḍadhārakāṇāṃ tat … ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ-ਗਤੀ (ਸ਼ਿਵ-ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ;
- 36 śatarudrakṣaye brahmāṇḍavināśaḥ ਸੌ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਕਸ਼ਯ (ਨਾਸ਼) ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂਡ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- 37 evaṃ jalatattvāt avyaktāntam etad eva krameṇa rudrāṇām āyuḥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਤੱਤ੍ਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਕ, ਇਹੋ (ਗਣਨਾ), ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਹੈ।
- 38 pūrvasyāyur uttarasya dinam iti ਪੂਰਵਲੇ ਦੀ ਆਯੁ ਪਿਛਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- 39 tataś ca brahmā rudrāś ca abādyadhikāriṇaḥ avyakte tiṣṭhanti … ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਜਲ-ਤੱਤ੍ਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ…
- 40 śrīkaṇṭhanāthaś ca tadā saṃhartā ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠਨਾਥ ਸੰਹਾਰਤਾ (ਸਮੇਟਣ ਵਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- 41 eṣo 'vāntarapralayaḥ tatkṣaye sṛṣṭiḥ ਇਹ ਅਵਾਂਤਰ-ਪ੍ਰਲਯ (ਵਿਚਲਾ ਪ੍ਰਲਯ) ਹੈ;
- 42 tatra śāstrāntaram uktā api sṛjyante ਉੱਥੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਸਿਰਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- 43 yat tu śrīkaṇṭhanāthasya svam āyuḥ tat kañcukavāsināṃ rudrāṇāṃ … ਪਰ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠਨਾਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਯੁ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਚੁਕ (ਆਵਰਣ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ,…
- 44 punaḥ gahaneśaḥ sṛjati ਫਿਰ ਗਹਨੇਸ਼ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।
- 45 evaṃ yaḥ avyaktakālaḥ taṃ daśabhiḥ parārdhaiḥ guṇayitvā māyādinaṃ … ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ-ਕਾਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ ਪਰਾਰਧਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰ ਕੇ ਮਾਯਾ-ਦਿਨ ਕਹੇ;
- 46 sa eva pralayaḥ ਉਹੋ ਪ੍ਰਲਯ ਹੈ।
- 47 māyākālaḥ parārdhaśatena guṇita aiśvaratattve dinam ਮਾਯਾ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਸੌ ਪਰਾਰਧਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ — ਇਹ ਈਸ਼੍ਵਰ-ਤੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ।
- 48 atra prāṇo jagat sṛjati tāvatī rātriḥ yatra prāṇapraśamaḥ … ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਜਗਤ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਨੀ ਹੀ ਰਾਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮ (ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣਾ) ਹੁੰਦਾ…
- 49 aiśvare kāle parārdhaśataguṇite yā saṅkhyā tat sādāśivaṃ dinaṃ … ਜਦੋਂ ਈਸ਼੍ਵਰ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਸੌ ਪਰਾਰਧਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸੰਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇੱਕ…
- 50 sadāśivaḥ svakālaparikṣaye bindvardhacandranirodhikā ākramya nāde līyate nādaḥ śaktitattve … ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਕਸ਼ਯ (ਮੁੱਕਣ) ਉੱਤੇ, ਬਿੰਦੁ, ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ ਤੇ ਨਿਰੋਧਿਕਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਕ੍ਰਮਣ…
- 51 śaktikālena parārdhakoṭiguṇitena anāśritadinam ਸ਼ਕਤੀ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਦੀ ਕੋਟੀ (ਕਰੋੜ) ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨਾਸ਼੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- 52 anāśritaḥ sāmanase pade yat tat sāmanasyaṃ sāmyaṃ tat … ਅਨਾਸ਼੍ਰਿਤ ਸਾਮਨਸ ਪਦ ਵਿੱਚ (ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ);
- 53 asmāt sāmanasyāt akalyāt kālāt nimeṣonmeṣamātratayā proktāśeṣakālaprasarapravilayacakrabhramodayaḥ ਇਸ ਸਾਮਨਸ੍ਯ ਤੋਂ — ਅਕਲ੍ਯ (ਅਮਾਪ) ਕਾਲ ਤੋਂ — ਕੇਵਲ ਨਿਮੇਸ਼ (ਅੱਖ ਮੀਟਣ) ਤੇ ਉਨ੍ਮੇਸ਼ (ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹਣ)…
- 54 ekaṃ daśa śataṃ sahasram ayutaṃ lakṣaṃ niyutaṃ koṭiḥ … ਇੱਕ, ਦਸ, ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ, ਅਯੁਤ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ), ਲਕਸ਼ (ਲੱਖ), ਨਿਯੁਤ (ਦਸ ਲੱਖ), ਕੋਟੀ (ਕਰੋੜ), ਅਰਬੁਦ,…
- 55 evam asaṅkhyāḥ sṛṣṭipralayāḥ ekasmin mahāsṛṣṭirūpe prāṇe so 'pi … ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਖ੍ਯ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ (ਹੁੰਦੇ ਹਨ);
- 56 tata eva svapnasaṅkalpādau vaicitryam asya na virodhāvaham ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸੁਪਨੇ, ਸੰਕਲਪ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇਸ (ਕਾਲ-ਅਨੁਭਵ) ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ।
- 57 evaṃ yathā prāṇe kālodayaḥ tathā apāne 'pi hṛdayāt … ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਕਾਲੋਦਯ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ — ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਮੂਲ-ਪੀਠ…
- 58 yathā ca hṛtkaṇṭhatālulalāṭarandhradvādaśānteṣu brahmaviṣṇurudreśasadāśivānāśritākhyaṃ kāraṇaṣaṭkam tathaiva apāne 'pi … ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦਾ, ਕੰਠ, ਤਾਲੂ, ਲਲਾਟ, ਰੰਧ੍ਰ ਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ, ਵਿਸ਼੍ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼,…
- 59 atha samāne kālodayaḥ ਹੁਣ ਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲੋਦਯ।
- 60 samāno hārdīṣu daśāsu nāḍīṣu sañcaran samaste dehe sāmyena … ਸਮਾਨ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਿਤ (ਘੁੰਮਦਾ) ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ…
- 61 ūrdhvādhas tu sañcaran tisṛṣu nāḍīṣu gatāgataṃ karoti ਪਰ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਸੰਚਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤਿੰਨ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਤ-ਆਗਤ (ਆਉਣ-ਜਾਣ) ਕਰਦਾ ਹੈ।
- 62 tatra viṣuvaddine bāhye prabhātakāle sapādāṃ ghaṭikāṃ madhyamārge vahati ਉੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ੁਵਤ-ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭਾਤ-ਕਾਲ (ਸਵੇਰ) ਵੇਲੇ, ਉਹ ਸਵਾ ਘਟਿਕਾ ਤੱਕ ਮਧ੍ਯ-ਮਾਰਗ…
- 63 tato navaśatāni prāṇavikṣepāṇām iti gaṇanayā bahiḥ sārdhaghaṭikādvayaṃ vāme … ਫਿਰ ਨੌਂ ਸੌ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਕਸ਼ੇਪਾਂ (ਪ੍ਰਾਣ ਦੀਆਂ ਉਛਾਲਾਂ) ਦੀ ਗਣਨਾ ਨਾਲ, ਬਾਹਰ ਢਾਈ ਘਟਿਕਾ ਵਿੱਚ — ਖੱਬੇ,…
- 64 tataḥ saṅkrāntipañcake vṛtte pādonāsu caturdaśasu ghaṭikāsu atikrāntāsu dakṣiṇaṃ … ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੌਣਾ ਚੌਦਾਂ ਘਟਿਕਾ ਬੀਤ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ…
- 65 tato 'pi dakṣiṇe vāme dakṣiṇe vāme dakṣiṇe iti … ਉਸ ਤੋਂ ਫਿਰ — ਸੱਜੇ, ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ, ਖੱਬੇ, ਸੱਜੇ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਹਰੇਕ ਨੌਂ…
- 66 evaṃ viṣuvaddivase tadrātrau ca dvādaśa dvādaśa saṅkrāntayaḥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੁਵਤ-ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- 67 tato dinavṛddhikṣayeṣu saṅkrāntivṛddhikṣayaḥ ਫਿਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਧਣ-ਘਟਣ ਨਾਲ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦਾ ਵਧਣਾ-ਘਟਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- 68 evam ekasmin samānamaruti varṣadvayaṃ śvāsapraśvāsayogābhāvāt ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਸਮਾਨ-ਮਰੁਤ (ਸਮਾਨ-ਵਾਯੂ) ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ (ਹੁੰਦੇ ਹਨ), ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼੍ਵਾਸ-ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸ…
- 69 atrāpi dvādaśābdodayādi pūrvavat ਇੱਥੇ ਵੀ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਉਦੈ ਆਦਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ (ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
- 70 udāne tu dvādaśāntāvadhiś cāraḥ spandamātrātmanaḥ kālasya ਪਰ ਉਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਸਪੰਦ-ਮਾਤ੍ਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਕਾਲ ਦਾ ਚਾਰ (ਗਤੀ) ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।
- 71 atrāpi pūrvavat vidhiḥ ਇੱਥੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ (ਹੈ)।
- 72 vyāne tu vyāpakatvāt akrame 'pi sūkṣmocchalattāyogena kālodayaḥ ਪਰ ਵ੍ਯਾਨ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਕ੍ਰਮ (ਕ੍ਰਮ-ਰਹਿਤ) ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੂਖਮ ਉੱਛਲਣ (ਉਛਾਲ) ਦੇ…
- 73 atha varṇodayaḥ ਹੁਣ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਉਦੈ।
- 74 tatra ardhaprahare ardhaprahare vargodayo viṣuvati samaḥ varṇasya varṇasya … ਉੱਥੇ ਹਰ ਅੱਧੇ-ਅੱਧੇ ਪ੍ਰਹਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਰਗ (ਵਰਣ-ਸਮੂਹ) ਦਾ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਉੱਤੇ ਸਮਾਨ…
- 75 yatnajas tu mantrodayaḥ araghaṭṭaghaṭīyantravāhanavat ekānusandhibalāt citraṃ mantrodayaṃ divāniśam … ਪਰ ਯਤਨਜ (ਯਤਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ) ਮੰਤ੍ਰ-ਉਦੈ ਹੈ: ਅਰਘੱਟ (ਰਹਟ) ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਵਾਂਗ, ਇੱਕੋ…
- 76 tatra sadodite prāṇacārasaṅkhyayaiva udayasaṅkhyā vyākhyātā taddviguṇite tadardham ityādi … ਉੱਥੇ ਸਦੋਦਿਤ (ਨਿੱਤ-ਉਦਿਤ) ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਉਦੈ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰਾਣ-ਚਾਰ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ…
- 77 kālabheda eva saṃvedanabhedakaḥ na vedyabhedaḥ śikharasthajñānavat jñānasya yāvān … ਕਾਲ ਦਾ ਭੇਦ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨ ਦਾ ਭੇਦਕ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਵੇਦ੍ਯ (ਵਿਸ਼ੇ) ਦਾ ਭੇਦ — ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ…
- 78 yad āha tasyādita udāttam ardhahrasvam iti ਜਿਵੇਂ (ਪ੍ਰਮਾਣ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ: 'ਉਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਉਦਾੱਤ (ਉੱਚਾ ਸੁਰ) ਅੱਧ-ਹ੍ਰਸ੍ਵ (ਅੱਧਾ ਛੋਟਾ) ਹੈ।'
- 79 tasmāt spandāntaraṃ yāvat na uditaṃ tāvat ekam eva … ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਪੰਦ ਉਦੈ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕੋ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- 80 ata eva ekāśīti padasmaraṇasamaye vividhadharmānupraveśamukhena eka eva asau … ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਕਾਸੀ (81) ਪਦਾਂ ਦੇ ਸਮਰਣ (ਯਾਦ ਕਰਨ) ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼…
- 81 evam akhilaṃ kālādhvānaṃ prāṇodaya eva paśyan sṛṣṭisaṃhārāṃś ca … ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਲ-ਅਧ੍ਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ-ਉਦੈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ…
- 82 saṃvidrūpasyātmanaḥ prāṇaśaktiṃ paśyan rūpaṃ tatragaṃ cātikālam | sākaṃ … ਸੰਵਿਤ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ,…