महानिर्वाणतन्त्र
Mahānirvāṇatantra
- 1 girīndraśikhare ramye nānāratnopaśobhite . nānāvṛkṣalatākīrṇe nānāpakṣiravairyute .. 1 … नानाविध रत्नांनी शोभणाऱ्या, नानाविध वृक्षवेलींनी भरलेल्या, नानाविध पक्ष्यांच्या कलरवाने…
- 2 sarvartukusumāmodamodite sumanohare . śaityasaugandhyamāndyāḍhyamarudbhirupavījite .. 2 .. सर्व ऋतूंतील फुलांच्या सुगंधाने सुगंधित, अत्यंत मनोहर, शीतलता-सुगंध-मांद्याने समृद्ध अशा…
- 3 apsarogaṇasaṅgītakaladhvanininādite . sthiracchāyadrumacchāyācchādite snigdhamañjule .. 3 .. अप्सरांच्या समूहाच्या मधुर गीतध्वनींनी निनादणाऱ्या, स्थिर छाया देणाऱ्या वृक्षांच्या…
- 4 mattakokilasandohasaṅghuṣṭavipināntare . sarvadā svagaṇaiḥ sārddhamṛturājaniṣevite .. 4 .. मत्त कोकिळांच्या थव्यांनी गुंजणाऱ्या वनप्रदेशात, सदैव आपल्या गणांसह ऋतुराज (वसंत) ज्या…
- 5 siddhacāraṇagandharvagāṇapatyagaṇairvṛte . tatra maunadharaṃ devaṃ carācarajagadgurum .. 5 … सिद्ध, चारण, गंधर्व व गाणपत्य गणांनी वेढलेल्या त्या ठिकाणी, मौन धारण केलेल्या, चराचर…
- 6 sadāśivaṃ sadānandaṃ karuṇāmṛtasāgaram . karpūrakundadhavalaṃ śuddhasattvamayaṃ vibhum .. … सदाशिवाला, सदानंदाला, करुणारूपी अमृताच्या सागराला, कापूर व कुंदाप्रमाणे धवल, शुद्ध…
- 7 digambaraṃ dīnanāthaṃ yogīndraṃ yogivallabham . gaṅgāśīkarasaṃsiktajaṭāmaṇḍalamaṇḍitam .. 7 … दिगंबराला, दीनांच्या नाथाला, योगींद्राला, योग्यांच्या प्रिय अशा, गंगेच्या तुषारांनी सिक्त…
- 8 vibhūtibhūṣitaṃ śāntaṃ vyālamālaṃ kapālinam . trilocanaṃ trilokeśaṃ triśūlavaradhāriṇam … भस्माने भूषित, शांत, सर्पांच्या माळा धारण करणाऱ्या, कपालधारी, त्रिलोचन, त्रिलोकेश,…
- 9 āśutoṣaṃ jñānamayaṃ kaivalyaphaladāyakam . nirvikalpaṃ nirātaṅkaṃ nirviśeṣaṃ nirañjanam … शीघ्र प्रसन्न होणाऱ्या, ज्ञानमय, कैवल्यफल देणाऱ्या, निर्विकल्प, निरातंक, निर्विशेष व…
- 10 sarveṣāṃ hitakartāraṃ devadevaṃ nirāmayam . prasannavadanaṃ vīkṣya lokānāṃ … सर्वांचे हित करणाऱ्या, देवांच्या देवाला, निरामय व प्रसन्नवदन अशा त्या (शिवाला) पाहून,…
- 11 śrīpārvatyuvāca . devadeva jagannātha mannātha karuṇānidhe . tvadadhīnā'smi … श्रीपार्वती म्हणाली — हे देवदेव, हे जगन्नाथ, हे माझ्या नाथा, हे करुणानिधे, हे देवेश, मी…
- 12 vinā'jñayā mayā kiñcidbhāṣituṃ naiva śakyate . kṛpāvaleśo mayi … तुझ्या आज्ञेवाचून मला काहीही बोलणे शक्य नाही.
- 13 tvadanyaḥ saṃśayasyā'sya kastrilokyāṃ maheśvara . chettā bhavitumarho vā … हे महेश्वर, तुझ्याशिवाय या तिन्ही लोकांत या संशयाचा छेद करण्यास समर्थ असा सर्वज्ञ व…
- 14 śrīsadāśiva uvāca . kimucyate mahāprājñe kathyatāṃ prāṇavallabhe . … श्रीसदाशिव म्हणाला — हे महाप्राज्ञे, काय विचारायचे आहे?
- 15 tavāgre kathayiṣyāmi sugopyamapi yadbhavet . kimasti triṣu lokeṣu … जे अत्यंत गुप्त असेल तेही मी तुझ्यासमोर सांगेन.
- 16 mama rūpā'si devi tvaṃ na bhedo'sti tvayā mama … हे देवी, तू माझेच रूप आहेस;
- 17 iti devavacaḥ śṛtvā pārvatī hṛṣṭamānasā . vinayāvanatā sādhvī … अशा प्रकारे देवाचे वचन ऐकून, प्रसन्नचित्त, विनयाने नम्र झालेल्या साध्वी पार्वतीने शंकराला…
- 18 śrī ādyovāca . bhagavan sarvabhūteśa sarvadharmavidāṃ vara . … श्रीआद्या म्हणाली — हे भगवन, हे सर्वभूतेश, हे सर्वधर्मवेत्त्यांमधील श्रेष्ठ, पूर्वी…
- 19 prakāśitāścaturvedāḥ sarvadharmopavṛṃhitāḥ . varṇāśramādiniyamā yatra caiva pratiṣṭhitāḥ .. … सर्व धर्मांनी समृद्ध असे चारही वेद प्रकट केले गेले, ज्यांत वर्णाश्रमादींचे नियमही…
- 20 taduktayogayajñādyaiḥ karmabhirbhuvi mānavāḥ . devān pitṝn prīṇayantaḥ puṇyaśīlāḥ … कृतयुगात त्यांत सांगितलेल्या योग-यज्ञादी कर्मांनी पृथ्वीवरील माणसे देव व पितरांना प्रसन्न…
- 21 svādhyāyadhyānatapasā dayādānairjitendriyāḥ . mahābalā mahāvīryayā mahāsattvaparākramāḥ .. 21 … स्वाध्याय, ध्यान व तपाने, तसेच दया व दानांनी जितेंद्रिय झालेली, महाबल, महावीर्य आणि महान…
- 22 devāyatanagā martyā devakalpā dṛḍhavratāḥ . satyadharmaparāḥ sarve sādhavaḥ … देवालयांत जाणारी ती माणसे देवांसमान होती, दृढव्रत, सत्य व धर्मात तत्पर;
- 23 rājānaḥ satyasaṅkalpāḥ prajāpālanatatparāḥ . mātṛvat parayoṣitsu putravat parasūnuṣu … राजे सत्यसंकल्प व प्रजापालनात तत्पर होते;
- 24 loṣṭavat paravitteṣu paśyanto mānavāstadā . āsan svadharmaniratāḥ sadā … परक्याच्या धनाकडे मातीच्या ढेकळासमान पाहणारी ती माणसे त्या काळी स्वधर्मनिष्ठ व सदैव…
- 25 na mithyābhāṣiṇaḥ kecit na pramādaratāḥ kvacit . na … कोणीही मिथ्याभाषी नव्हते, कोठेही प्रमादात रत नव्हते;
- 26 na matsarā nātiruṣṭā nātilubdhā na kāmukāḥ . sadantaḥkaraṇāḥ … मत्सरी नव्हते, अतिक्रोधी नव्हते, अतिलोभी नव्हते, कामुक नव्हते;
- 27 bhūmayaḥ sarvaśasyāḍhyāḥ parjjanyāḥ kālavarṣiṇaḥ . gāvo'pi dugdhasampannāḥ pādapāḥ … भूमी सर्व पिकांनी समृद्ध होत्या, मेघ यथाकाली वर्षत होते, गायीही दुग्धसंपन्न होत्या आणि…
- 28 nā'kālamṛtyustatrāsīt na durbhikṣaṃ na vā rujaḥ . hṛṣṭāḥ … तेथे अकाली मृत्यू नव्हता, दुष्काळ नव्हता, रोगही नव्हते;
- 29 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ svācāravartinaḥ . svaiḥ svairdharmairyajantaste … ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र आपापल्या आचारात राहून, आपापल्या धर्मांनी यजन करत,…
- 30 kṛte vyatīte tretāyāṃ dṛṣṭvā dharmavyatikramam . vedoktakarmabhirmartyā na … कृतयुग संपून त्रेतायुगात धर्माचा भंग पाहून, माणसे वेदोक्त कर्मांनी आपला इष्ट हेतू…
- 31 bahukleśakaraṃ karma vaidikaṃ bhūrisādhanam . kartuṃ na yogyā … अति क्लेशकारक व अमाप साधनसामग्री लागणारे वैदिक कर्म करण्यास चिंतेने व्याकूळ झालेली माणसे…
- 32 tyaktuṃ kartuṃ na cārhanti sadā kātaracetasaḥ . vedārthayuktaśāstrāṇi … आणि ते सोडताही येईना व करताही येईना म्हणून सदैव कातर मनाची झाली.
- 33 tadā tvaṃ prakaṭīkṛtya tapaḥ svādhyāyadurbalān . lokānatārayaḥ pāpāt … प्रकट करून, तपाने स्वाध्यायात दुर्बल झालेल्या लोकांना दुःख-शोक-रोग देणाऱ्या पापातून तू…
- 34 tvāṃ vinā ko'sti jīvānāṃ ghorasaṃsārasāgare . bharttā pātā … घोर संसारसागरात जीवांचा भर्ता, पाता, समुद्धर्ता, पित्यासमान प्रियकर्ता असा प्रभू…
- 35 tato'pi dvāpare prāpte smṛtyuktasukṛtojjhite . dhamārddhalope manuje ādhivyādhisamākule … त्यानंतर द्वापरयुग आल्यावर, स्मृतीने सांगितलेली सुकृते लुप्त होऊन, धर्म अर्धा नष्ट होऊन,…
- 36 āyāte pāpini kalau sarvadharmavilopini . durācāre duṣprapañce duṣṭakarmapravartake … आता सर्व धर्मांचा लोप करणारे, दुराचारी, दुष्प्रपंची, दुष्ट कर्मांना प्रवृत्त करणारे पापी…
- 37 na vedāḥ prabhavastatra smṛtīnāṃ smaraṇaṃ kutaḥ . nānetihāsayuktānāṃ … त्यात वेद प्रभावी राहत नाहीत;
- 38 bahulānāṃ purāṇānāṃ vināśo bhavitā vibho . tadā lokā … हे विभो, असंख्य पुराणांचाही नाश होईल, आणि तेव्हा लोक धर्म व कर्मापासून पराङ्मुख होतील.
- 39 ucchṛṅkhalā madonmattāḥ pāpakarmaratāḥ sadā . kāmukā lolupāḥ krūrā … ते उच्छृंखल, मदाने उन्मत्त, सदैव पापकर्मात रत, कामुक, लोभी, क्रूर, निष्ठुर, दुर्मुख व शठ…
- 40 svalpāyurmandamatayo rogaśokasamākulāḥ . niḥśrīkā nirbalā nīcā nīcācāraparāyaṇāḥ .. … अल्पायुषी, मंदबुद्धी, रोग व शोकाने व्याकूळ, निःश्री, निर्बल, नीच व नीचाचारात तत्पर असतील.
- 41 nīcasaṃsarganiratāḥ paravittāpahārakāḥ . paranindāparadrohaparivādaparāḥ khalāḥ .. 41 .. नीच संगतीत रत, परक्याचे धन हरण करणारे, परनिंदा-परद्रोह-परिवादात मग्न असे ते सर्व खल असतील.
- 42 parastrīharaṇe pāpaśaṅkābhayavivarjitāḥ . nirdhanā malinā dīnā daridrāścirarogiṇaḥ .. … परस्त्रीहरणात पापाची शंका वा भय न बाळगणारे, निर्धन, मलिन, दीन, दरिद्री व चिररोगी असतील.
- 43 viprāḥ śūdrasamācārāḥ sandhyāvandanavarjitāḥ . ayājyayājakā lubdhā durvṛttāḥ pāpakāriṇaḥ … ब्राह्मण शूद्रांप्रमाणे आचरण करणारे, संध्यावंदन सोडणारे, अयाज्यांचे याजक, लोभी, दुर्वृत्त…
- 44 asatyabhāṣiṇo mūrkhā dāmbhikā duṣprapañcakāḥ . kanyāvikrayiṇo vrātyāstapovrataparāṅmukhāḥ .. … असत्यभाषी, मूर्ख, दांभिक, दुष्प्रपंची, कन्याविक्रय करणारे, व्रात्य (पतित), तप व…
- 45 lokapratāraṇārthāya japapūjāparāyaṇāḥ . pāṣaṇḍāḥ paṇḍitammanyāḥ śraddhābhaktivivarjitāḥ .. 45 … लोकांना फसवण्यासाठी जप-पूजेत तत्पर असे ढोंगी, स्वतःला पंडित समजणारे, श्रद्धा व भक्तीने…
- 46 kadāhārāḥ kadācārā bhṛtakāḥ śūdrasevakāḥ . śūdrānnabhojinaḥ krūrā vṛṣalīratikāmukāḥ … अभक्ष्य खाणारे, दुराचारी, भाडोत्री नोकर, शूद्रांचे सेवक, शूद्रांचे अन्न खाणारे, क्रूर,…
- 47 dāsyanti dhanalobhena svadārānnīcajātiṣu . brāhmaṇyacihnametāvat kevalaṃ sūtradhāraṇam .. … धनलोभाने आपल्या पत्नींना नीच जातींना देणारे असतील;
- 48 naiva pānādiniyamo bhakṣyābhakṣyavivecanam . dharmaśāstre sadā nindā sādhudrohī … पान आदींचा कोणताही नियम नाही, भक्ष्य-अभक्ष्याचा विवेक नाही;
- 49 satkathālāpamātrañca na teṣāṃ manasi kvacit . tvayā kṛtāni … सत्कथेची साधी चर्चाही त्यांच्या मनात कधीच नसेल.
- 50 nigamāgamajātāni bhuktimuktikarāṇi ca . devīnāṃ yatra devānāṃ mantrayantrādisādhanam … निगम व आगमरूपाने प्रकट झालेली, भुक्ति व मुक्ति देणारी, ज्यांत देवी व देवांच्या…
- 51 baddhapadmāsanādīni gaditānyapi bhūriśaḥ . paśuvīradivyabhāvā devatā mantrasiddhidāḥ .. … बद्ध पद्मासनादीही पुष्कळ सांगितली;
- 52 śavāsanaṃ citāroho muṇḍasādhanameva ca . latāsādhanakarmāṇi tvayoktāni sahasraśaḥ … शवासन, चितारोह, मुंडसाधन आणि लतासाधनाची कर्मे तू हजारोंनी सांगितलीस.
- 53 paśubhāvadivyabhāvau svayameva nivāritau . kalau na paśubhāvo'sti divyabhāvaḥ … पशुभाव व दिव्यभाव हे तू स्वतःच निवारलेस;
- 54 patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ svayamevāharet paśuḥ . na … पशूने स्वतःच पान, पुष्प, फळ व जल आणावे;
- 55 divyaśca devatāprāyaḥ śuddhāntaḥkaraṇaḥ sadā . dvandvātīto vītarāgaḥ sarvabhūtasamaḥ … आणि दिव्य तो देवतेसमान, सदैव शुद्ध अंतःकरणाचा, द्वंद्वातीत, वीतराग, सर्व भूतांविषयी समभाव…
- 56 kalikalmaṣayuktānāṃ sarvadā'sthiracetasām . nidrālasyaprasaktānāṃ bhāvaśuddhiḥ kathaṃ bhavet .. … कलीच्या कल्मषाने युक्त, सदैव अस्थिर चित्ताच्या, निद्रा व आळसात मग्न अशांना भावशुद्धी कशी…
- 57 vīrasādhanakarmāṇi pañcatattvoditāni ca . madyaṃ māṃsaṃ tathā matsyamudrāmaithunameva … हे शंकर, पंचतत्त्वांसह सांगितलेली वीरसाधनाची कर्मे, आणि मद्य, मांस, मत्स्य, मुद्रा व…
- 58 kalijā mānavā lubdhāḥ śiśnodaraparāyaṇāḥ . lobhāttatra patiṣyanti na … कलिजात माणसे लोभी, शिश्न व उदरातच गुंतलेली असतात;
- 59 indriyāṇāṃ sukhārthāya pītvā ca bahulaṃ madhu . bhaviṣyanti … इंद्रियसुखासाठी पुष्कळ मद्य प्राशन करून, मदाने उन्मत्त होऊन, हित-अहिताचे भान विसरतील.
- 60 parastrīdharṣakāḥ keciddasyavo - bahavo bhuvi . na kariṣyanti … काही परस्त्रींवर बलात्कार करणारे, पुष्कळ दस्यू (लुटारू) पृथ्वीवर होतील;
- 61 atipānādidoṣeṇa rogiṇo bahavaḥ kṣitau . śaktihīnā buddhihīnā bhūtvā … अतिपानादी दोषाने पृथ्वीवर पुष्कळजण रोगी होतील;
- 62 hrade gartte prāntare ca prāsādāt parvatādapi . patiṣyanti … आणि मदाने व्याकूळ झालेली माणसे डोहात, खड्ड्यात, ओसाड प्रदेशात, प्रासादावरून वा…
- 63 kecidvivādayiṣyanti gurubhiḥ svajanairapi . kecinmaunā mṛtaprāyā apare bahujalpakāḥ … काही गुरूंशी व स्वजनांशीही भांडतील;
- 64 akāryakāriṇaḥ krūrā dharmamārgavilopakāḥ . hitāya yāni karmāṇi kathitāni … अकार्य करणारे, क्रूर, धर्ममार्गाचा लोप करणारे असतील.
- 65 manye tāni mahādeva viparītāni mānave . ke vā … हे महादेव, ती माणसांसाठी विपरीत ठरतील असे मला वाटते.
- 66 stotrapāṭhaṃ yantralipiṃ puraścaryāṃ jagatpate . yugadharmaprabhāveṇa svabhāvena kalau … हे जगत्पते, स्तोत्रपाठ, यंत्रलेखन, पुरश्चर्या — युगधर्माच्या प्रभावाने व स्वभावाने…
- 67 teṣāmupāyaṃ dīneśa kṛpayā kathaya prabho . āyurārogyavarcasyaṃ balavīryavibarddhanam … हे दीनेश, हे प्रभो, कृपा करून त्यांच्यासाठी असा उपाय सांग — जो आयुष्य, आरोग्य व तेज…
- 68 vidyābuddhipradaṃ nṝṇāmaprayatnaśubhaṅkaram . yena lokā bhaviṣyanti mahābalaparākramāḥ .. … माणसांना विद्या व बुद्धी देणारा, अनायासे शुभ करणारा असेल;
- 69 śuddhacittāḥ parahitā mātāpitroḥ priyaṅkarāḥ . svadāraniṣṭhāḥ puruṣāḥ parastrīṣu … (ज्यायोगे) माणसे शुद्धचित्त, परोपकारी, मातापित्यांचे प्रिय करणारे, स्वपत्नीनिष्ठ,…
- 70 devatāgurubhaktāśca putrasvajanapoṣakāḥ .. 70 .. देवता व गुरूचे भक्त, आणि पुत्र व स्वजनांचे पोषण करणारे होतील.
- 71 brahmajñā brahmavidyāśca brahmacintanamānasāḥ . siddhyarthaṃ lokayātrāyāḥ kathayasva hitāya … (ज्यायोगे ते) ब्रह्मज्ञ, ब्रह्मविद्यासंपन्न, ब्रह्मचिंतनात मग्न होतील — लोकयात्रेच्या…
- 72 kartavyaṃ yadakartavyaṃ varṇāśramavibhedataḥ . vinā tvāṃ sarvalokānāṃ kastrātā … वर्णाश्रमभेदानुसार कर्तव्य काय व अकर्तव्य काय — तुझ्याशिवाय या तिन्ही भुवनांत सर्व…