महानिर्वाणतन्त्र
Mahānirvāṇatantra
- 1 iti devyā vacaḥ śṛtvā śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ . kathayāmāsa … अशा प्रकारे देवीचे वचन ऐकून, लोकांचे कल्याण करणाऱ्या, महाकरुणेच्या सागररूप शंकराने…
- 2 śrīsadāśiva uvāca . sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāge jagatāṃ hitakāriṇi … श्रीसदाशिव म्हणाला — हे महाभाग्यवती, हे जगतांचे हित करणारी, तू उत्तम प्रश्न विचारलास;
- 3 dhanyā'si sukṛtajñā'si hitā'si kalijanmanām . yadyaduktaṃ tvayā bhadre … तू धन्य आहेस, सुकृत जाणणारी आहेस, कलिजन्म्यांची हितकर्ती आहेस;
- 4 sarvajñā tvaṃ trikālajñā dharmajñā parameśvari . bhūtaṃ bhavadbhaviṣyañca … हे परमेश्वरी, तू सर्वज्ञ, त्रिकालज्ञ व धर्मज्ञ आहेस;
- 5 yathātattvaṃ yathānyāyaṃ yathāyogyaṃ na saṃśayaḥ . kalikalmaṣadīnānāṃ dvijādīnāṃ … हे सुरेश्वरी, यथातत्त्व, यथान्याय व यथायोग्य (तू बोललीस), यात संशय नाही;
- 6 medhyāmedhyāvicārāṇāṃ na śuddhiḥ śrautakarmaṇā . na saṃhitādyaiḥ smṛtibhiriṣṭasiddhirnṛṇāṃ … मेध्य-अमेध्याचा विचार न करणाऱ्यांची श्रौतकर्माने शुद्धी होत नाही;
- 7 satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyaṃ satyaṃ mayocyate . … सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य, सत्य, सत्य मी सांगतो — हे प्रिये, आगममार्गावाचून कलियुगात…
- 8 śrutismṛtipurāṇādau mayaivoktaṃ purā śive . āgamoktavidhānena kalau devān … हे शिवे, श्रुति-स्मृति-पुराणादींत मी स्वतःच पूर्वी सांगितले — कलियुगात सुज्ञाने आगमोक्त…
- 9 kalāvāgamamullaṅghya yo'nyamārge pravartate . na tasya gatirastīti satyaṃ … कलियुगात जो आगमाचे उल्लंघन करून अन्य मार्गाने प्रवृत्त होतो, त्याला गती नाही — हे सत्य,…
- 10 sarvairvedaiḥ purāṇaiśca smṛtibhiḥ saṃhitādibhiḥ . pratipādyo'smi nānyo'sti prabhurjagati … सर्व वेद, पुराणे, स्मृति व संहितादींनी प्रतिपाद्य मीच आहे;
- 11 āmananti ca te sarve matpadaṃ lokapāvanam . manmārgavimukhā … आणि ते सर्व माझ्या लोकपावन पदाचे कथन करतात.
- 12 ato manmatamutsṛjya yo yat karma samācaret . niṣphalaṃ … म्हणून हे देवी, जो माझे मत सोडून जे कर्म करील ते निष्फळ होईल, आणि कर्ता नरकगामी होईल.
- 13 mūḍho manmatamutsṛjya yo'nyanmatamupāśrayet . brahmahā pitṛhā strīghnaḥ sa … जो मूढ माझे मत सोडून अन्य मताचा आश्रय घेतो, तो ब्रह्महत्या, पितृहत्या व स्त्रीहत्या…
- 14 kalau tantroditā mantrāḥ siddhāstūrṇaphalapradāḥ . śastāḥ karmasu sarveṣu … कलियुगात तंत्रात सांगितलेले मंत्र सिद्ध व त्वरित फल देणारे आहेत;
- 15 nirvīryāḥ śrautajātīyā viṣahīnoragā iva . satyādau saphalā āsan … श्रौत वर्गातील (मंत्र) विषहीन सर्पांसारखे निर्वीर्य आहेत;
- 16 pāñcālikā yathā bhittau sarvendriyasamanvitāḥ . amūraśaktāḥ kāryeṣu tathānye … जशी भिंतीवर रंगवलेली चित्रे सर्व इंद्रियांनी युक्त (दिसली) तरी कार्यांत असमर्थ असतात,…
- 17 anyamantraiḥ kṛtaṃ karma bandhyāstrīsaṅgamo yathā . na tatra … इतर मंत्रांनी केलेले कर्म वंध्या स्त्रीशी संगमासारखे आहे;
- 18 kalāvanyoditairmārgaiḥ siddhimicchati yo naraḥ . tṛṣito jāhnavītīre kūpaṃ … कलियुगात जो मनुष्य अन्यत्र सांगितलेल्या मार्गांनी सिद्धी इच्छितो, तो गंगातीरी तहानलेला…
- 19 madvaktrāduditaṃ dharmaṃ hitvā'nyaddharmamīhate . amṛtaṃ svagṛhe tyaktvā kṣīramārkaṃ … जो माझ्या मुखातून निघालेला धर्म सोडून अन्य धर्माची इच्छा करतो, तो आपल्या घरातील अमृत…
- 20 nānyaḥ panthā muktiheturihāmutra sukhāptaye . yathā tantrodito mārgo … तंत्रोक्त मार्गाप्रमाणे इहलोकी सुखासाठी आणि परलोकी मुक्तीचा हेतू असा दुसरा कोणताही मार्ग…
- 21 tantrāṇi bahudhoktāni nānākhyānānvitāni ca . siddhānāṃ sādhakānāñca vidhānāni … तंत्रे अनेक प्रकारे सांगितली गेली, नाना आख्यानांनी युक्त;
- 22 adhikārivibhedena paśubāhulyataḥ priye . kulācāroditaṃ dharmaṃ guptyarthaṃ kathitaṃ … हे प्रिये, अधिकारीभेदानुसार आणि पशूंच्या बाहुल्यामुळे, कुलाचारात सांगितलेला धर्म…
- 23 jīvapravṛttikārīṇi kānicit kathitānyapi . devā nānāvidhāḥ proktā devyo'pi … जीवांना प्रवृत्त करणारी काही (तंत्रे)ही सांगितली;
- 24 bhairavāścaiva vetālā vaṭukā nāyikā gaṇāḥ . śāktāḥ śaivā … भैरव, वेताल, वटुक, नायिका व गण;
- 25 nānāmantrāśca yantrāṇi siddhopāyānyanekaśaḥ . bhūriprayāsasādhyāni yathoktaphaladāni ca .. … आणि नाना मंत्र व यंत्रे, अनेक प्रकारची सिद्ध साधने — पुष्कळ प्रयासाने साध्य होणारी, पण…
- 26 yathā yathā kṛtāḥ praśnā yena yena yadā yadā … हे प्रिये, जसजसे प्रश्न ज्याने ज्याने व जेव्हा जेव्हा केले, तसतसे त्याच्या उपकारासाठी मी…
- 27 sarvalokopakārāya sarvaprāṇihitāya ca . yugadharmānusāreṇa yāthātathyena pārvati .. … हे पार्वती, सर्व लोकांच्या उपकारासाठी, सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी, युगधर्मानुसार व…
- 28 tvayā yādṛkkṛtāḥ praśnā na kenāpi purā kṛtāḥ . … तू जसे प्रश्न केलेस तसे पूर्वी कोणीही केले नव्हते;
- 29 vedānāmāgamānāñca tantrāṇāñca viśeṣataḥ . sāramuddhṛtya deveśi tavāgre kathyate … हे देवेशी, वेद, आगम आणि विशेषतः तंत्रांचे सार काढून मी तुझ्यासमोर सांगतो.
- 30 yathā nareṣu tantrajñāḥ saritāṃ jānhavī yathā . yathā'haṃ … जसे माणसांत तंत्रज्ञ श्रेष्ठ, जशी नद्यांत जान्हवी (गंगा), जसा मी स्वर्गातील देवांत…
- 31 kiṃ vedaiḥ kiṃ purāṇaiśca kiṃ śāstrairbahubhiḥ śive . … हे शिवे, वेदांचा काय उपयोग, पुराणांचा काय, अनेक शास्त्रांचा काय?
- 32 yato jaganmaṅgalāya tvayā'haṃ viniyojitaḥ . ataste kathayiṣyāmi yadviśvahitakṛdbhavet … जगाच्या मंगलासाठी तू मला नियुक्त केले आहेस, म्हणून जे विश्वहितकारक असेल ते मी तुला सांगेन.
- 33 kṛte viśvahite devi viśveśaḥ parameśvari . prīto bhavati … हे देवी, हे परमेश्वरी, विश्वाचे हित केल्यावर विश्वेश व विश्वात्मा प्रसन्न होतो;
- 34 sa eka eva sadrūpaḥ satyo'dvaitaḥ parātparaḥ . svaprakāśaḥ … तो एकच आहे — सद्रूप, सत्य, अद्वैत, परात्पर, स्वप्रकाश, सदा पूर्ण, सच्चिदानंदलक्षण;
- 35 nirvikāro nirādhāro nirviśeṣo nirākulaḥ . guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā … निर्विकार, निराधार, निर्विशेष, निराकुल, गुणातीत, सर्वसाक्षी, सर्वात्मा, सर्वदृक् व विभू;
- 36 gūḍhaḥ sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī sanātanaḥ . sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ … सर्व भूतांत गूढ, सर्वव्यापी, सनातन;
- 37 lokātīto lokaheturavāṅmanasagocaraḥ . sa vetti viśvaṃ sarvajñastaṃ na … लोकातीत, लोकहेतू, वाणी व मनाच्या पलीकडे.
- 38 tadadhīnaṃ jagat sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram . tadālambanatastiṣṭhedavitarkyamidaṃ jagat … सर्व जग, चराचरांसह त्रैलोक्य त्याच्या अधीन आहे;
- 39 tatsatyatāmupāśritya sadvadbhāti pṛthak pṛthak . tenaiva hetubhūtena vayaṃ … हे महेश्वरी, त्याच्या सत्यतेचा आश्रय घेऊन प्रत्येक वस्तू सद्वत् (सत्यासारखी) पृथक् पृथक्…
- 40 kāraṇaṃ sarvabhūtānāṃ sa ekaḥ parameśvaraḥ . lokeṣu sṛṣṭikaraṇāt … तो एकच परमेश्वर सर्व भूतांचे कारण आहे;
- 41 viṣṇuḥ pālayitā devi saṃhartā'haṃ tadicchayā . indrādayo lokapālāḥ … हे देवी, पालनकर्ता विष्णू, आणि त्याच्या इच्छेने संहर्ता मी आहे.
- 42 sve sve'dhikāre niratāste śāsati tadājñayā . tvaṃ parā … आपापल्या अधिकारात रत असलेले ते त्याच्या आज्ञेने शासन करतात.
- 43 tenāntaryāmirūpeṇa tattadviṣayayojitāḥ . svasvakarma prakurvanti na svatantrāḥ kadācana … अंतर्यामीरूपाने त्याने त्या त्या विषयांना जोडलेल्या (इंद्रिय-शक्ती) आपापले कार्य करतात;
- 44 yadbhayādvāti vāto'pi sūryastapati yadbhayāt . varṣanti toyadāḥ kāle … ज्याच्या भयाने वायू वाहतो, सूर्य तापतो;
- 45 kālaṃ kālayate kāle mṛtyormṛtyurbhiyo bhayam . vedāntavedyo bhagavān … जो काळातच काळाला चालवतो, जो मृत्यूचा मृत्यू व भयाचेही भय आहे — तो वेदांताने जाणण्याजोगा…
- 46 sarve devāśca devyaśca tanmayāḥ suravandite . ābrahmastambaparyantaṃ tanmayaṃ … हे सुरवंदिते, सर्व देव व देवी त्याच्यामय आहेत;
- 47 tasmiṃstuṣṭe jagattuṣṭaṃ prīṇite prīṇitaṃ jagat . tadārādhanato devi … तो तुष्ट झाला की जग तुष्ट, तो प्रसन्न झाला की जग प्रसन्न;
- 48 tarormūlābhiṣekeṇa yathā tadbhujapallavāḥ . tṛpyanti tadanuṣṭhānāt tathā sarve'marādayaḥ … जसे वृक्षाच्या मुळाला पाणी घातल्याने त्याच्या फांद्या व पालवी तृप्त होतात, तसे त्याच्या…
- 49 yathā tavārcanāddhyānāt pūjanājjapanāt priye . bhavanti tuṣṭāḥ sundaryastathā … हे सुव्रते, हे प्रिये, जसे तुझ्या अर्चन, ध्यान, पूजन व जपाने सुंदरी (देवी) तुष्ट होतात,…
- 50 yathā gacchanti sarito'vaśenāpi saritpatim . tathārcādīni karmāṇi taduddeśyāni … हे पार्वती, जशा नद्या अवशपणे (अपरिहार्यपणे) सरित्पतीकडे (सागराकडे) जातात, तसेच अर्चनादी…
- 51 yo yo yān yān yajeddevān śraddhayā yadyadāptaye . … हे शिवे, जो जो श्रद्धेने ज्या ज्या देवांचे जे जे प्राप्त करण्यासाठी यजन करतो, तो अध्यक्ष…
- 52 bahunā'tra kimuktena tavā'gre kathyate priye . dhyeyaḥ pūjyaḥ … हे प्रिये, येथे फार सांगण्याची काय गरज?
- 53 nā'yāso nopavāsaśca kāyakleśo na vidyate . naivā'cārādiniyamo nopacārāśca … (त्यात) आयास नाही, उपवास नाही, कायक्लेश नाही;
- 54 na dikkālavicāro'sti na mudrānyāsasaṃhatiḥ . yatsādhane kuleśāni taṃ … दिक्-कालाचा विचार नाही, मुद्रा-न्यासांचा समूहही नाही;