The Essence of the Tantra· 3.8 / 34

The Essence of the Tantra3.8

3.8

ननु किम् अकारणकं तत् हन्त तर्हि हेतुप्रश्नः तत् किं बिम्बवाचोयुक्त्या हेतुश् च परमेश्वरशक्तिर् एव स्वातन्त्र्यापरपर्याया भविष्यति विश्वप्रतिबिम्बधारित्वाच् च विश्वात्मकत्वं भगवतः संविन्मयं हि विश्वं चैतन्यस्य व्यक्तिस्थानम् इति तद् एव हि विश्वम् अत्र प्रतीपम् इति प्रतिबिम्बधारित्वम् अस्य तच् च तावत् विश्वात्मकत्वं परमेश्वरस्य स्वरूपं न अनामृष्टं भवति चित्स्वभावस्य स्वरूपानामर्शनानुपपत्तेः

Transliteration (IAST)

nanu kim akāraṇakaṃ tat hanta tarhi hetupraśnaḥ tat kiṃ bimbavācoyuktyā hetuś ca parameśvaraśaktir eva svātantryāparaparyāyā bhaviṣyati viśvapratibimbadhāritvāc ca viśvātmakatvaṃ bhagavataḥ saṃvinmayaṃ hi viśvaṃ caitanyasya vyaktisthānam iti tad eva hi viśvam atra pratīpam iti pratibimbadhāritvam asya tac ca tāvat viśvātmakatvaṃ parameśvarasya svarūpaṃ na anāmṛṣṭaṃ bhavati citsvabhāvasya svarūpānāmarśanānupapatteḥ

— અકારણક (કારણ વગરનું) ; — હેતુનો પ્રશ્ન ; — બિંબ-વાચક યુક્તિ (‘બિંબ’ શબ્દના પ્રયોગ)થી ; — હેતુ, કારણ ; — પરમેશ્વર-શક્તિ ; — જેનું બીજું નામ સ્વાતંત્ર્ય છે તે ; — વિશ્વ-પ્રતિબિંબ ધારણ કરવાથી ; — વિશ્વાત્મકપણું (વિશ્વ-સ્વરૂપતા) ; — સંવિન્મય (ચૈતન્યમય) ; — ચૈતન્યનું વ્યક્તિ-સ્થાન (પ્રકટ થવાનું ઠેકાણું) ; — પ્રતીપ (સામે-ફરેલું, પ્રતિબિંબિત) ; — પ્રતિબિંબ-ધારિત્વ (પ્રતિબિંબ ધારણ કરવાપણું) ; — સ્વરૂપ ; — અનામૃષ્ટ (વિમર્શ વગરનું) ; — ચિત્-સ્વભાવનું (જેનો સ્વભાવ ચૈતન્ય છે તેનું) ; — પોતાના સ્વરૂપનો અનામર્શ ઘટતો ન હોવાથી

(શંકા:) શું તે અકારણક (કારણ વગરનું) છે? (ઉત્તર:) અરે, તો એ તો હેતુનો પ્રશ્ન થયો! તો પછી બિંબ-વાચક યુક્તિ (બિંબ-શબ્દના પ્રયોગ)થી શું? અને હેતુ તો સ્વાતંત્ર્ય જેનું બીજું નામ છે એવી પરમેશ્વર-શક્તિ જ થશે. વિશ્વ-પ્રતિબિંબ ધારણ કરવાથી ભગવાનનું વિશ્વાત્મકપણું (વિશ્વ-સ્વરૂપતા) છે; કેમ કે વિશ્વ સંવિન્મય (ચૈતન્યમય) છે, ચૈતન્યનું વ્યક્તિ-સ્થાન (પ્રકટ થવાનું ઠેકાણું) છે. તે જ વિશ્વ અહીં (પ્રકાશમાં) પ્રતીપ (સામે-ફરેલું, પ્રતિબિંબિત) છે — એમ એનું પ્રતિબિંબ-ધારિત્વ છે. અને તે વિશ્વાત્મકપણું પરમેશ્વરનું સ્વરૂપ અનામૃષ્ટ (વિમર્શ વગરનું) હોતું નથી, કેમ કે ચિત્-સ્વભાવને પોતાના સ્વરૂપનો અનામર્શ (વિમર્શનો અભાવ) ઘટતો નથી.