इह ज्ञानं मोक्षकारणं बन्धनिमित्तस्य अज्ञानस्य विरोधकत्वात् द्विविधं च अज्ञानं बुद्धिगतं पौरुषं च तत्र बुद्धिगतम् अनिश्चयस्वभावं विपरीतनिश्चयात्मकं च । पौरुषं तु विकल्पस्वभावं सङ्कुचितप्रथात्मकं तद् एव च मूलकारणं संसारस्य इति वक्ष्यामो मलनिर्णये । तत्र पौरुषम् अज्ञानं दीक्षादिना निवर्तेतापि किं तु दीक्षापि बुद्धिगते अनध्यवसायात्मके अज्ञाने सति न सम्भवति हेयोपादेयनिश्चयपूर्वकत्वात् तत्त्वशुद्धिशिवयोजनारूपाया दीक्षाया इति । तत्र अध्यवसायात्मकं बुद्धिनिष्ठम् एव ज्ञानं प्रधानम् तद् एव च अभ्यस्यमानं पौरुषम् अपि अज्ञानं निहन्ति विकल्पसंविदभ्यासस्य अविकल्पान्ततापर्यवसानात् । विकल्पासङ्कुचितसंवित्प्रकाशरूपो ह्य् आत्मा शिवस्वभाव इति सर्वथा समस्तवस्तुनिष्ठं सम्यङ्निश्चयात्मकं ज्ञानम् उपादेयम् । तच् च शास्त्रपूर्वकम् । शास्त्रं च परमेश्वरभाषितम् एव प्रमाणम् । अपरशास्त्रोक्तानाम् अर्थानां तत्र वैविक्त्येन अभ्युपगमात् तदर्थातिरिक्तयुक्तिसिद्धनिरूपणाच् च तेन अपरागमोक्तं ज्ञानं तावत एव बन्धात् विमोचकम् न सर्वस्मात् सर्वस्मात् तु विमोचकं परमेश्वरशास्त्रं पञ्चस्रोतोमयं दशाष्टादशवस्वष्टभेदभिन्नम् । ततो ऽपि सर्वस्मात् सारं षडर्धशास्त्राणि । तेभ्यो ऽपि मालिनीविजयम् । तदन्तर्गतश् चार्थः सङ्कलय्याशक्यो निरूपयितुम् । न च अनिरूपितवस्तुतत्त्वस्य मुक्तत्वं मोचकत्वं वा शुद्धस्य ज्ञानस्यैव तथारूपत्वात् इति । स्वभ्यस्तज्ञानमूलत्वात् परपुरुषार्थस्य तत्सिद्धये इदम् आरभ्यते । अज्ञानं किल बन्धहेतुर् उदितः शास्त्रे मलं तत् स्मृतं पूर्णज्ञानकलोदये तद् अखिलं निर्मूलतां गच्छति । ध्वस्ताशेषमलात्मसंविदुदये मोक्षश् च तेनामुना शास्त्रेण प्रकटीकरोमि निखिलं यज् ज्ञेयतत्त्वं भवेत्
Transliteration (IAST)
iha jñānaṃ mokṣakāraṇaṃ bandhanimittasya ajñānasya virodhakatvāt dvividhaṃ ca ajñānaṃ buddhigataṃ pauruṣaṃ ca tatra buddhigatam aniścayasvabhāvaṃ viparītaniścayātmakaṃ ca | pauruṣaṃ tu vikalpasvabhāvaṃ saṅkucitaprathātmakaṃ tad eva ca mūlakāraṇaṃ saṃsārasya iti vakṣyāmo malanirṇaye | tatra pauruṣam ajñānaṃ dīkṣādinā nivartetāpi kiṃ tu dīkṣāpi buddhigate anadhyavasāyātmake ajñāne sati na sambhavati heyopādeyaniścayapūrvakatvāt tattvaśuddhiśivayojanārūpāyā dīkṣāyā iti | tatra adhyavasāyātmakaṃ buddhiniṣṭham eva jñānaṃ pradhānam tad eva ca abhyasyamānaṃ pauruṣam api ajñānaṃ nihanti vikalpasaṃvidabhyāsasya avikalpāntatāparyavasānāt | vikalpāsaṅkucitasaṃvitprakāśarūpo hy ātmā śivasvabhāva iti sarvathā samastavastuniṣṭhaṃ samyaṅniścayātmakaṃ jñānam upādeyam | tac ca śāstrapūrvakam | śāstraṃ ca parameśvarabhāṣitam eva pramāṇam | aparaśāstroktānām arthānāṃ tatra vaiviktyena abhyupagamāt tadarthātiriktayuktisiddhanirūpaṇāc ca tena aparāgamoktaṃ jñānaṃ tāvata eva bandhāt vimocakam na sarvasmāt sarvasmāt tu vimocakaṃ parameśvaraśāstraṃ pañcasrotomayaṃ daśāṣṭādaśavasvaṣṭabhedabhinnam | tato 'pi sarvasmāt sāraṃ ṣaḍardhaśāstrāṇi | tebhyo 'pi mālinīvijayam | tadantargataś cārthaḥ saṅkalayyāśakyo nirūpayitum | na ca anirūpitavastutattvasya muktatvaṃ mocakatvaṃ vā śuddhasya jñānasyaiva tathārūpatvāt iti | svabhyastajñānamūlatvāt parapuruṣārthasya tatsiddhaye idam ārabhyate | ajñānaṃ kila bandhahetur uditaḥ śāstre malaṃ tat smṛtaṃ pūrṇajñānakalodaye tad akhilaṃ nirmūlatāṃ gacchati | dhvastāśeṣamalātmasaṃvidudaye mokṣaś ca tenāmunā śāstreṇa prakaṭīkaromi nikhilaṃ yaj jñeyatattvaṃ bhavet
ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ମୋକ୍ଷର କାରଣ, କାରଣ ତାହା ବନ୍ଧର ନିମିତ୍ତ ଅଜ୍ଞାନର ବିରୋଧୀ। ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର — ବୌଦ୍ଧିକ (ବୁଦ୍ଧିଗତ) ଓ ପୌରୁଷ (ପୁରୁଷଗତ)। ସେଥିରୁ ବୁଦ୍ଧିଗତ ଅଜ୍ଞାନ ଅନିଶ୍ଚୟ-ସ୍ୱଭାବ ଅଥବା ବିପରୀତ-ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ; ପୌରୁଷ ଅଜ୍ଞାନ ତ ବିକଳ୍ପ-ସ୍ୱଭାବ ଓ ସଙ୍କୁଚିତ ପ୍ରଥା (ସୀମିତ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି)ାତ୍ମକ — ଆଉ ତାହା ହିଁ ସଂସାରର ମୂଳ କାରଣ, ଏହା ଆମେ ମଳ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କହିବୁ। ସେଠାରେ ପୌରୁଷ ଅଜ୍ଞାନ ଦୀକ୍ଷା ଆଦି ଦ୍ୱାରା ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ ସିନା, କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିଗତ ଅନଧ୍ୟବସାୟାତ୍ମକ (ଅନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ) ଅଜ୍ଞାନ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ ଦୀକ୍ଷା ସୁଦ୍ଧା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ — କାରଣ ତତ୍ତ୍ୱଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶିବ-ଯୋଜନାରୂପୀ ଦୀକ୍ଷା ହେୟ ଓ ଉପାଦେୟର ନିଶ୍ଚୟ ପୂର୍ବକ ହିଁ ହୋଇଥାଏ। ଅତଏବ ଅଧ୍ୟବସାୟାତ୍ମକ (ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ) ବୁଦ୍ଧିନିଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପ୍ରଧାନ; ଆଉ ତାହା ହିଁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ ପୌରୁଷ ଅଜ୍ଞାନକୁ ସୁଦ୍ଧା ବିନଷ୍ଟ କରେ, କାରଣ ବିକଳ୍ପ-ସମ୍ୱିଦର ଅଭ୍ୟାସ ଶେଷରେ ଅବିକଳ୍ପ (ନିର୍ବିକଳ୍ପତା)ରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ହୁଏ। କାରଣ ବିକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଅସଙ୍କୁଚିତ ସମ୍ୱିତ୍-ପ୍ରକାଶରୂପୀ ଆତ୍ମା ଶିବ-ସ୍ୱଭାବ — ଏହିପରି ସର୍ବ ପ୍ରକାରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ନିଷ୍ଠିତ, ସମ୍ୟକ୍-ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଉପାଦେୟ। ଆଉ ତାହା ଶାସ୍ତ୍ର-ପୂର୍ବକ। ଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲି ପରମେଶ୍ୱର-ଭାଷିତ ବାକ୍ୟ ହିଁ ପ୍ରମାଣ। ଅନ୍ୟ (ଅପର) ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଅର୍ଥମାନ ସେଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ (ପୃଥକ୍ ରୂପେ) ସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇଥିବାରୁ ଓ ସେହି ଅର୍ଥାତିରିକ୍ତ ବିଷୟ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବାରୁ, ଅପର ଆଗମୋକ୍ତ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ସେତିକି ବନ୍ଧରୁ ହିଁ ମୁକ୍ତ କରେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧରୁ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ବନ୍ଧରୁ ତ ମୁକ୍ତ କରେ ପରମେଶ୍ୱର-ଶାସ୍ତ୍ର, ଯାହା ପଞ୍ଚସ୍ରୋତୋମୟ ଏବଂ ଦଶ, ଅଠର ଓ ଅଷ୍ଟବସୁର ଅଷ୍ଟ ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ। ସେଥିରୁ ସୁଦ୍ଧା, ସମସ୍ତର ସାର ହେଉଛି ଷଡର୍ଧ (ତ୍ରିକ) ଶାସ୍ତ୍ର; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସୁଦ୍ଧା ସାର ମାଲିନୀବିଜୟ। ତାହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅର୍ଥ ସବୁ ଏକାଠି ସଙ୍କଳନ କରି ନିରୂପଣ କରିବା ଅଶକ୍ୟ। ଆଉ ଯାହାର ବସ୍ତୁ-ତତ୍ତ୍ୱ ନିରୂପିତ ହୋଇନାହିଁ, ତାହାର ମୁକ୍ତତ୍ୱ କିମ୍ୱା ମୋଚକତ୍ୱ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସେହି ସ୍ୱରୂପ। ପରମ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସୁ-ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଜ୍ଞାନ-ମୂଳକ ହୋଇଥିବାରୁ, ତାହାର ସିଦ୍ଧି ନିମନ୍ତେ ଏହି (ଗ୍ରନ୍ଥ) ଆରମ୍ଭ କରାଯାଉଅଛି। ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ବନ୍ଧର ହେତୁ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ରରେ କଥିତ; ତାହାକୁ ହିଁ ମଳ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନର କଳା ଉଦିତ ହେଲେ ସେହି ସମସ୍ତ (ମଳ) ନିର୍ମୂଳ ହୋଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ମଳ ଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ଆତ୍ମ-ସମ୍ୱିତ୍ ଉଦିତ ହେଲେ ମୋକ୍ଷ। ଅତଏବ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯେତେ ଜ୍ଞେୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ମୁଁ ପ୍ରକଟ କରୁଅଛି।