यदा तु उपायान्तरम् असौ स्वसंस्कारार्थं विकल्पो ऽपेक्षते तदा बुद्धिप्राणदेहघटादिकान् परिमितरूपान् उपायत्वेन गृह्णन् अणुत्वं प्राप्त आणवं ज्ञानम् आविर्भावयति तत्र बुद्धिः ध्यानात्मिका प्राणः स्थूलः सूक्ष्मश् च आद्य उच्चारणात्मा उच्चारणं च नाम पञ्च प्राणाद्या वृत्तयः सूक्ष्मस् तु वर्णशब्दवाच्यो वक्ष्यते देहः सन्निवेशविशेषात्मा करणशब्दवाच्यः घटादयो बाह्याः कुम्भस्थण्डिललिङ्गपूजाद्युपायतया कीर्तयिष्यमाणाः
Transliteration (IAST)
yadā tu upāyāntaram asau svasaṃskārārthaṃ vikalpo 'pekṣate tadā buddhiprāṇadehaghaṭādikān parimitarūpān upāyatvena gṛhṇan aṇutvaṃ prāpta āṇavaṃ jñānam āvirbhāvayati tatra buddhiḥ dhyānātmikā prāṇaḥ sthūlaḥ sūkṣmaś ca ādya uccāraṇātmā uccāraṇaṃ ca nāma pañca prāṇādyā vṛttayaḥ sūkṣmas tu varṇaśabdavācyo vakṣyate dehaḥ sanniveśaviśeṣātmā karaṇaśabdavācyaḥ ghaṭādayo bāhyāḥ kumbhasthaṇḍilaliṅgapūjādyupāyatayā kīrtayiṣyamāṇāḥ
परंतु जेव्हा हा विकल्प स्वतःच्या संस्कारासाठी अन्य उपायाची अपेक्षा करतो, तेव्हा बुद्धी, प्राण, देह, घटादी परिमित रूपांना उपाय म्हणून घेत, अणुत्व प्राप्त करून आणव ज्ञान आविर्भूत करतो. त्यांपैकी बुद्धी ध्यानात्मक आहे; प्राण स्थूल आणि सूक्ष्म असा (दोन्ही) आहे — पहिला उच्चारणात्मक आहे, आणि उच्चारण म्हणजे प्राणादी पाच वृत्ती; तर सूक्ष्म प्राण "वर्ण" या शब्दाने वाच्य असून तो पुढे सांगितला जाईल; देह विशिष्ट संनिवेशात्मक (रचनात्मक) असून "करण" या शब्दाने वाच्य आहे; आणि घटादी बाह्य (आधार) हे कुंभ, स्थंडिल, लिंग यांच्या पूजादी उपाय म्हणून पुढे कीर्तित (वर्णित) केले जातील.