यदा तु उपायान्तरम् असौ स्वसंस्कारार्थं विकल्पो ऽपेक्षते तदा बुद्धिप्राणदेहघटादिकान् परिमितरूपान् उपायत्वेन गृह्णन् अणुत्वं प्राप्त आणवं ज्ञानम् आविर्भावयति तत्र बुद्धिः ध्यानात्मिका प्राणः स्थूलः सूक्ष्मश् च आद्य उच्चारणात्मा उच्चारणं च नाम पञ्च प्राणाद्या वृत्तयः सूक्ष्मस् तु वर्णशब्दवाच्यो वक्ष्यते देहः सन्निवेशविशेषात्मा करणशब्दवाच्यः घटादयो बाह्याः कुम्भस्थण्डिललिङ्गपूजाद्युपायतया कीर्तयिष्यमाणाः
Transliteration (IAST)
yadā tu upāyāntaram asau svasaṃskārārthaṃ vikalpo 'pekṣate tadā buddhiprāṇadehaghaṭādikān parimitarūpān upāyatvena gṛhṇan aṇutvaṃ prāpta āṇavaṃ jñānam āvirbhāvayati tatra buddhiḥ dhyānātmikā prāṇaḥ sthūlaḥ sūkṣmaś ca ādya uccāraṇātmā uccāraṇaṃ ca nāma pañca prāṇādyā vṛttayaḥ sūkṣmas tu varṇaśabdavācyo vakṣyate dehaḥ sanniveśaviśeṣātmā karaṇaśabdavācyaḥ ghaṭādayo bāhyāḥ kumbhasthaṇḍilaliṅgapūjādyupāyatayā kīrtayiṣyamāṇāḥ
എന്നാൽ വികൽപം സ്വസംസ്കാരത്തിനായി മറ്റൊരു ഉപായത്തെ അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, അത് ബുദ്ധി-പ്രാണ-ദേഹ-ഘടാദി പരിമിതരൂപങ്ങളെ ഉപായമായി ഗ്രഹിച്ച്, അണുത്വം പ്രാപിച്ച്, ആണവജ്ഞാനത്തെ ആവിർഭവിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ ബുദ്ധി ധ്യാനാത്മികമാണ്; പ്രാണൻ സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവുമാണ് — ആദ്യത്തേത് ഉച്ചാരണാത്മകം. ഉച്ചാരണമെന്നത് പ്രാണാദി അഞ്ചു വൃത്തികളാണ്; സൂക്ഷ്മമാകട്ടെ വർണശബ്ദവാച്യമെന്ന് പറയും. ദേഹം സന്നിവേശവിശേഷാത്മകം, കരണശബ്ദവാച്യം. ഘടാദി ബാഹ്യവസ്തുക്കൾ കുംഭം, സ്ഥണ്ഡിലം, ലിംഗപൂജ മുതലായ ഉപായമായി കീർത്തിക്കപ്പെടും.